Literatuur

Begin met het lezen van literatuur over de buitenplaats. Bijna altijd is er in een artikel of boek al wel geschreven over de buitenplaats. De bestaande literatuur vormt een goede inleiding op het onderzoek en helpt met het opsporen van beschikbaar archiefmateriaal.

Kaarten en tekeningen

In het gunstigste geval is er een ontwerp bekend van de parkaanleg door één van de Zochers. In de praktijk is dit echter eerder uitzondering dan regel. Als er een ontwerptekening beschikbaar is, kan die worden gebruikt om te bepalen welke onderdelen van het ontwerp zijn uitgevoerd. Let op: tussen de ontwerptekening en de uitgevoerde aanleg kan veel verschil bestaan. Het komt vaak voor dat onderdelen van het ontwerp tijdens de aanleg naar smaak en behoefte werden gewijzigd.

Kaartmateriaal is er in diverse vormen en maten en uit verschillende perioden. De oudste kadastrale kaarten uit het begin van de 19e eeuw (Kadastraal Minuutplan) en de bijbehorende perceelsbeschrijving (Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel) geven gedetailleerde betrouwbare informatie en zijn een belangrijke bron voor het onderzoek. Vanaf 1850 zijn er opeenvolgende topografische kaarten beschikbaar, waarop de ontwikkeling van de parkaanleg in grove lijnen kan worden gevolgd.

Tekening van de Laiterie van Spaarnhoven (Haarlem), G.J. Michaëlis, niet gesigneerd en niet gedateerd. Het parklandschap met de Laiterie (melkerij) is een mooi voorbeeld van de complexiteit van een Zocher-compositie. Gebouw, park en uitzicht zijn door J.D. Zocher jr. in samenhang met elkaar ontworpen. De uitstraling van het gebouw in Zwitserse chaletstijl wordt gecompleteerd door het zicht naar de duinen, die hier refereren aan de Zwitserse Alpen.

Coll. Noord-Hollandsarchief, inv.nr. NL-HlmNHA_53002860_M

Beeldmateriaal

Beeldmateriaal geeft inzicht in de ruimtelijke indeling van de parkaanleg door de jaren heen. Dit betreft schilderijen, aquarellen, tekeningen, gravures en vanaf het eind van de 19e eeuw (familie)foto’s en ansichtkaarten. Familiefoto’s tonen eigenaren, familieleden en bezoekers die trots poseren in hun park. Vooral foto’s geven een gedetailleerd en betrouwbaar beeld van de parkaanleg.

Geschreven bronnen

Geschreven bronnen geven inzicht in het reilen en zeilen van het park. In kasboeken, brieven en dagboeken zijn vermeldingen van wijzigingen in de parkaanleg terug te vinden.

Het terrein als bron

Ook de huidige parkaanleg zelf is een belangrijke bron voor het doorgronden van de ontwikkelingsgeschiedenis. Allerlei restanten en fenomenen in de aanleg zoals ooit vrijstaande bomen, terreinverhogingen, dichtgegroeide open ruimten en resten van (voormalige) paden vertellen een deel van het verhaal. Om in de actuele parkaanleg de Zocheraanleg te herkennen, is het van belang om de

ontwerpstijl van de desbetreffende Zocher te doorgronden. De ontwerpstijl van J.D. Zocher sr. en jr. staat omschreven in hoofdstuk 3. Zowel vader als zoon staan erom bekend dat ze zeer stijlvast te werk gaan bij hun parkontwerpen.

Wees erop verdacht, dat de hier beschreven ontwerpstijl algemeen van aard is en niet specifiek. Elk park is door de Zochers op maat ontworpen. Daarbij zijn de diverse elementen op eigen wijze gecomponeerd tot een uniek ensemble. Ook is het raadzaam om andere parken van de desbetreffende Zocher te bezoeken. Op die manier kan de ontwerpstijl op een praktische manier worden herkend. Daarbij geeft een bezoek inzicht in de parkbeleving, de structuren en de lijnwerking. Een ander voordeel is dat de aanleg van andere Zocherparken als vergelijkingsmateriaal kan dienen voor het eigen park.

Kijk bij veldonderzoek naar de parkaanleg in zijn geheel en naar de structuurdragende elementen. Waterpartij(en), oude bomen, padenstructuren en zichtlijnen bieden hierbij het meeste houvast omdat zij het meest vorm- en locatievast zijn. Over het algemeen veranderen of verdwijnen deze elementen alleen bij een structurele reorganisatie van de parkaanleg of bij afkaveling van de parkaanleg. Probeer per structuurelement te achterhalen in welke tijdsperiode het is ontstaan. Uiteraard kan een element uit een oudere laag gehandhaafd en hergebruikt zijn.

Door literatuur, kaartmateriaal, beeldmateriaal, geschreven bronnen en het terrein als bron te combineren krijg je inzicht welke Zocher heeft gewerkt aan de parkaanleg, wanneer dit heeft plaatsgevonden, welke parkdelen zijn omgevormd, wat de ruimtelijke indeling van deze parkdelen was en of deze parkdelen nog onderdeel uitmaken van de huidige begrenzing van de buitenplaats of het landgoed.

Download de volledige publicatie