Kwekerij Rozenhagen

In 1802 sticht J.D. Zocher sr. zijn eigen kwekerij en enterij ‘Rozenhagen’ te Haarlem. Het werk van de Zochers is onlosmakelijk verbonden met Rozenhagen, dat meer dan 100 jaar als kwekerij van de Zochers fungeert. Hier kweken zij de bomen, heesters en planten die ze toepassen in hun parkontwerpen. Helaas is er van de kwekerij zelf geen eigen archief bewaard gebleven. Tevens is er weinig bekend over de opzet en inrichting van de kwekerij en het aanwezige sortiment in deze beginperiode. Alleen twee rekeningen van Zocher aan de Heer Valkenaar voor eiken, essen en olmen zijn terug te vinden in het Noord-Hollands Archief. Wel zijn er enige kwekerijcatalogi bewaard.10 Deze bevinden zich bij de Afdeling Speciale Collecties van de Universiteit Wageningen en in het archief van de Koninklijke Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur te Hillegom (KAVB).

Het hebben van een eigen kwekerij is in de 19e eeuw zeer gebruikelijk voor tuinontwerpers. Wat betreft de eigen kwekerij van de Zochers is de overeenkomst tussen J.D. Zocher sr. en zijn schoonvader J.G. Michael sr. (1738-1800) opmerkelijk. Michael koopt in 1791 de Velsense buitenplaats Roos en Beek en verkoopt deze in 1792 weer.7 Een deel van het terrein van Roos en Beek behoudt J.G. Michael sr. echter. Hier sticht hij zijn eigen buitenplaats annex kwekerij Rosenstein. Na het overlijden van zijn vader in 1800 zet J.G. Michael jr. (1764- 1858) de kwekerij voort en breidt deze in 1802 zelfs uit.

Plattegrond van de kwekerij Rozenhagen aan de Kloppersingel te Haarlem. Op het origineel is met rode lijn de wandelroute van het station naar de entree van de kwekerij aangegeven.

Coll. van de Koninklijke Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur (KAVB). Deze kaart staat in de ‘Spécialité d’Oignons à Fleurs. Catalogue de J.D. Zocher & Voorhelm Schneevoogt’

Een advertentie van Zocher & Co. uit 1894 /1895

Bron: https:// ilibrariana.wordpress.com/2012/ 02/03/apie-prins-1884-1958/

Na het overlijden van J.D. Zocher sr. in 1817 erft zijn zoon J.D. Zocher jr. de kwekerij. In 1825 besluit hij het bedrijf uit te breiden en koopt hij weiland erbij in Zuid-Akendam aan de stadssingel en op “Spaarn en Vreugd”.11 Uit deze periode is een catalogus van de kwekerij en enterij Rozenhagen bij Haarlem bekend die rond 1830 is uitgegeven. Op de voorkant en eerste pagina van deze catalogus start J.D. Zocher jr. zijn inleiding op de collectie van de kwekerij. Hij noemt de uitbreiding van zijn reeds zeer uitgestrekte kwekerij als aanleiding om de catalogus te verspreiden. Verder schrijft hij:

Voor buitenlandsche betrekkingen, kan ik de verzekering geven, dat mijn verzameling van alle soorten overvloedig voorzien is, en verscheidenheid genoeg aanbied, om het landschap te versieren en een bevallig geheel te verkrijgen, door schakeringen van licht en bruin, van bleek en donkergroen, en zoo men de kleuren met behoedzaamheid kiest, terwijl het niet onverschillig is, welk groen; en welke bloemen men te zamen voegt, om die zachte leiding te geven, welke wezenlijk treffend zijn kan, – hoop ik, door ondervinding geleid, om die soorten te verzamelen, welke, des verkiezende, door eene kleine instructie of toelichting vergezeld, in staat te kunnen stellen om menig partij of aanleg aangenaam te schikken, en door de uitgebreidheid van der kweekerij zal men de prijzen billijk gesteld vinden.

Bovenstaand schrijven correspondeert met J.D. Zocher jr.’s activiteiten omtrent het aanleggen van buitenplaatsen. Niet voor niets afficheert hij zich in deze catalogus als architect en niet als bloemkweker.
Op 16 juli 1833 wordt door Carl Gottfried Schneevoogt, de oudste zoon van de beroemde kwekersfamilie Voorhelm Schneevoogt, en J.D. Zocher jr. een contract ondertekend. Hierin wordt besloten om samen verder te gaan onder naam J.D. Zocher en Compagnie. De werkzaamheden van de firma betreffen “de Cúltúúr en Handel in Boomen, Planten en Bloembollen”.

De volgende, ons bekende, catalogus (1835) draagt als titel Catalogus van de boomkweekerij en bloemisterij bij den Architect J.D. Zocher, op Rozenhagen bij Haarlem. De inleiding stemt grotendeels overeen met het eerdere exemplaar, alleen wordt de lezer niet meer persoonlijk door J.D. Zocher jr. aangesproken maar in wij-vorm door Zocher en zijn compagnon. De directe aanleiding voor deze catalogus vormt de uitbreiding van het sortiment “met vele soorten van Amerikaansche en andere geheel nieuwe soorten van Heesters en Gewassen”. Tevens wordt vermeld dat de kwekerij jaarlijks verder zal worden uitgebreid met de zeldzaamste en fraaiste soorten.

In de oudst bekende catalogi is het sortiment gegroepeerd in: hyacinten, andere bloembollen (zoals tulpen, trosnarcissen, crocussen etc.), bomen en bloeiende heesters, rozen, dahlia’s, pioenen en vaste planten voor de open grond (inclusief bolgewassen die tegenwoordig als stinsenplanten worden gecategoriseerd).

J.D. Zocher jr. wordt al in de beginjaren van de firma J.D. Zocher & Comp. meerdere malen beloond met zilveren medailles en eervolle vermeldingen. Zo ontvangt hij op de Wintertentoonstelling van Planten en Bolgewassen van 1831 een premie voor zijn “drietal hiacinten” en een “loffelijke” vermelding voor zijn “Turksche Ranonkels”. Andere prijzen volgen.

Schilderij van de buitenplaats Oosterbeek te Wassenaar, met de aanleg in landschapsstijl door J.D. Zocher sr., 1789. Schilder onbekend, circa 1810

Coll. Gemeente Wassenaar, raadhuis De Paauw

Fragment van het ontwerp van J.D. Zocher sr. voor een gezamenlijke reorganisatie van het Haagsche Bos en de entree van Huis ten Bosch,1809. Het ontwerp is niet uitgevoerd.

Coll. Haagse beeldbank, inv. nr. z.gr. 1605

In 1837 gaat de firma van J.D. Zocher & Comp. verder onder de naam van “J.D. Zocher & Voorhelm Schneevoogt”. In de advertentie meldt Zocher specifiek dat de architectuurtak buiten de associatie blijft en door hem alleen gedreven wordt. In 1847 koopt Zocher tuingrond en weiland, enkele boomkwekerijen aan de Kloppersingel, vijf kampen weiland onder Zuid-Akendam en ook stukken moestuin en een kwekerij die tot het vroegere “Spaar en Vreugd” behoorden.16 Vier jaar later wordt de kwekerij nogmaals uitgebreid als de firma besluit om twee bunder tuingrond te huren ten westen van de Kruisweg voor de duur van tien jaar.17 Na de dood van J.D. Zocher jr. in 1870 wordt L.P. Zocher hoofd van de firma.

Als de firma J.D. Zocher & Voorhelm Schneevoogt in 1881 een eigen tentoon- stelling van bloeiende bolgewassen organiseert in de grote palmenkas van de Flora te Charlottenburg worden ze benoemd tot hofleverancier van de Duitse keizer en keizerin, die de tentoonstelling bezochten.

In 1889 wordt de firma J.D. Zocher & Voorhelm Schneevoogt geliquideerd en worden de bol- en knolgewassen en bloembollen voortaan gekweekt en verhandeld onder de naam firma Zocher & Co. Als L.P. Zocher in 1915 overlijdt, wordt Jacobus Johannes Kerbert hoofd van de firma. Hij besluit enkele jaren later de kwekerij te liquideren. Eind 1918 sluit de kwekerij voorgoed zijn deuren. In 1919 vindt er een openbare verkoop plaats waarna de kwekerij wordt ontmanteld. Op de gronden verrijst een nieuwe woonwijk, waarvan de straatnamen als Zocherstraat en Rozenhagenstraat nog altijd herinneren aan de geschiedenis van de kwekerij.

Waarschijnlijk had Rozenhagen in de beginjaren van de kwekerij een hechte relatie met het ontwerpbureau van de Zochers, en is de kwekerij in latere jaren steeds verder af komen te staan van het architectuur- en ontwerpgedeelte. Dit blijkt onder andere uit het feit dat beplantingslijsten voor parken qua soortentoepassing moeilijk aan (meer recente) catalogi zijn te koppelen. Dat er zo weinig oudere catalogi zijn overgeleverd is een aanwijzing dat die er niet waren, omdat de kwekerij in de beginjaren waarschijnlijk niet als handelskwekerij fungeerde maar puur als leverancier bij het uitvoeren van de plannen van de Zochers. Het merendeel van de gevonden catalogi dateert uit de periode van ná 1880, toen de activiteiten van het ontwerpbureau sterk afnamen.

Download de volledige publicatie