Werkmethode en ontwerpstijl

Verschillende typen opdrachten worden alle met eenzelfde ontwerpstijl benaderd; de Zochers waren zeer stijlvast. In dit project wordt louter naar de buitenplaatsen gekeken, de andere genres vallen buiten de scoop van het project.

Bij de opzet van het project is er ook voor gekozen om alleen de parken van J.D. Zocher sr. en J.D. Zocher jr. op buitenplaatsen in de Landgoederenzone Zuid- Holland te bestuderen. De ontwerpstijl van K.G. Zocher en L.P. Zocher blijft buiten beschouwing van dit project. Hiervoor zijn verschillende argumenten.

Uit de inventarisatie (hoofdstuk 4) blijkt dat het oeuvre van K.G. Zocher in Zuid- Holland beperkt is gebleven tot één ontwerp; een parkaanleg in Rotterdam (buiten de Landgoederenzone Zuid-Holland), die inmiddels ook niet meer bestaat. Dit vormt een te smalle basis voor het vaststellen van zijn ontwerpstijl binnen de kaders van dit project. Uit de inventarisatie blijkt ook dat L.P. in Zuid-Holland, naast parken op buitenplaatsen, zelfstandig werkte aan stadssingels, villaparken, stadsparken. Het aantal zelfstandig ontworpen en uitgevoerde parken op buitenplaatsen binnen zijn oeuvre is beperkt en ze ontbreken geheel in de Landgoederenzone Zuid-Holland. Bovendien zijn veel ontwerpen waarbij hij mogelijk betrokken was ondertekend door de firma J.D. en L.P. Zocher en is hierbij vóór 1870 (het overlijden van J.D. Zocher jr.) moeilijk aan te geven wie van hen beiden de verantwoordelijke ontwerper was.

Werktekening voor de parkaanleg van Het Klooster te Haarlem; J.D. Zocher sr., 1805

Deze zeer zeldzame werktekening is te beschouwen als een voorontwerp voor de aanleg aan de achterzijde van het huis. Hij wijkt op enkele punten af van het definitieve ontwerp. De tekening is in potlood, en niet in inkt, gezet en niet ingekleurd. De vijvers uit de bestaande geometrische aanleg zijn met lijnen aangeduid. In de waterpartij zijn maten aangegeven. In de marges staan calculaties. Glooiingen worden aangegeven met arceringen.

Part. Coll.

‘Kaarte van de hofsteede Woestduin gelegen bewesten de Trekvaart van Leiden op Haarlem.’ De afbeelding toont de parkaanleg van buitenplaats Woestduin in geometrische stijl. In de zichtlijn vanaf het hoofdhuis staat aan het einde een heuvel met uitzichtpunt. Links van het hoofdhuis ligt de moestuin.

Part. Coll.

De ontwerpstijl van de Zochers voor parkontwerpen kan voor een belangrijk deel gedestilleerd worden uit de beschikbare ontwerptekeningen, maar de tekeningen alleen geven onvoldoende inzicht. Ook volstaat het niet alleen parkontwerpen van de Zochers in Zuid-Holland te beschouwen. Dit heeft een paar redenen.

Ten eerste zijn van parken in Zuid-Holland slechts 21 ontwerptekeningen en geen enkele werktekening bekend. Een aantal ontwerptekeningen is niet uitgevoerd en een aantal gerealiseerde parken bestaat inmiddels niet meer. Van 9 nu nog aanwezige parken is de ontwerptekening bekend.

Ten tweede is van enkele projecten bekend dat ze anders zijn uitgevoerd dan het ontwerp aangeeft. J.D. Zocher jr. ging bijvoorbeeld vrijer om met ontwerp- tekeningen dan J.D Zocher sr. Bij J.D. Zocher sr. kan er vanuit worden gegaan dat wat op de tekening staat ook is aangelegd; tussen ontwerptekeningen van jr. en de gerealiseerde parkaanleg bestaan daarentegen vaak afwijkingen. Dit omdat hij vaak de vrije hand claimde, de opdrachtgevers niet altijd akkoord zullen zijn gegaan met de kosten van een complete uitvoering en tenslotte omdat Zocher zelf soms niet betrokken was bij de uitvoering, zoals op Dordwijk, waar de uitvoering door een tuinbaas werd gerealiseerd. Vanwege dit soort afwijkingen zeggen de niet-gerealiseerde ontwerpen waarschijnlijk méér over J.D. Zocher jr.’s ideeën dan de wel-gerealiseerde.

De Zochers en hun tijdgenoten

De Zochers zijn niet de enigen die parken in landschapsstijl ontwerpen. In de late 18e en vroege 19e eeuw zijn onder andere actief: J.G. Michael (de schoonvader van J.D. Zocher sr.), G.A. Blum, A. van Leusen, H. van Lunteren en L.P. Roodbaard. Opvallend is dat deze ontwerpers, in tegenstelling tot de Zochers, in deze periode vooral regionaal actief zijn. In het midden van 19e eeuw zijn belangrijke tijdgenoten J. Copijn en S.A. van Lunteren, die ook zowel parken als bouwwerken ontwierpen. Aan het einde van de 19e eeuw zijn H. Copijn, L.A. Springer, E. Petzold en G. Vlaskamp (vooral in noord Nederland) actief. De Zochers onderscheiden zich van hun tijdgenoten in de veel geroemde kwaliteit van de uiteindelijk gerealiseerde aanleg, de indrukwekkende omvang en gevarieerdheid van hun oeuvre en hun wijd verspreide faam, die tot op heden doorklinkt.

De ontwerptekeningen geven veel inzicht in de werkmethode en de ontwerpstijl van de Zochers. De bewaard gebleven ontwerptekeningen zijn vrijwel allemaal te omschrijven als zorgvuldig uitgewerkte en ingekleurde presentatietekeningen, bedoeld voor overleg met de eigenaar / opdrachtgever.

Portretfoto J.D. Zocher jr., omstreeks 1865

Coll. Noord-Hollands Archief

Download de volledige publicatie